WŁĄCZ WYSOKI KONTRAST

Góra zamkowa

W miejscu dzisiejszej Góry Zamkowej około 2 ćwierci XIII stulecia książę Konrad Mazowiecki (†1247 r.) wzniósł drewniano-ziemną siedzibę obronną. U schyłku XIV w., najpewniej z inicjatywy księcia Janusza Starszego (†1429 r.), powstał tutaj murowany zamek. Po włączeniu ziemi wyszogrodzkiej w granice Królestwa Polskiego (1526 r.), stał się on centrum administracji starościńskiej. W 1616 r., w czasie, gdy urząd starosty piastował Jan Karnkowski, spisana została lustracja, która wraz z badaniami archeologicznymi oraz analizą topograficzną daje podstawy do teoretycznej rekonstrukcji form zamkowej zabudowy. Wystawiony w 2 połowie XIV w., zamek miał kształt nieregularny (o orientacyjnej powierzchni w przedziale około 1700 – 2000 m²), wynikający z fundamentowania jego murów obwodowych w narysie dawnych wałów (stwierdzono to w wykopie 7/2014). Wjazd do niego prowadził okazałym mostem rozpiętym na sześciu murowanych filarach, z poprzedzającym bramę zwodzonym przęsłem. Położony od strony północnej budynek bramny był trójkondygnacyjną budowlą wieżową, w której pond przelotem znajdowało się sklepione pomieszczenie, a nad nim umiejscowiona była izdebka wyłożona ceglaną posadzką. Wieża główna, być może zbudowana na rzucie ośmioboku (…w której banity i złoczyńce sadzają…), posadowiona była zapewne w jednym z zachodnich narożników obwarowań. Niestety, od tej strony Góra Zamkowa została rozebrana w trakcie ostatniej wojny światowej, co spowodowało bezpowrotne zniszczenie znajdujących się tam reliktów. W średniowieczu po stronie wschodniej wznosił się książęcy dom zamkowy („stary”), zapewne tożsamy z gmachem częściowo rozpoznanym w wykopie 6/2014. Jak wynika z obserwacji poziomów pierwotnego bruku, silnie opadającego w kierunku zachodnim,, dom ów był sporo wywyższony w stosunku do dziedzińca (wykop 5/2014). Poza kamienicą, wieżą główną i zapewne bramą egzystowała tam wówczas zabudowa, pozostająca w dość luźnym układzie i w pewnej odległości od obwarowań. Należały do niej dwa domostwa odsłonięte w 2014 roku (w wykopach 3 i 4/2014). W okresie nowożytnym (XVI w.) poziom dziedzińca został znacznie podniesiony i wyrównany. Chyba wtedy powstał drugi murowany dom zamkowy („nowy”). Była to budowla dwukondygnacyjna z wysuniętym z korpusu ryzalitem. Jej przyziemie podzielone było na pięć pomieszczeń o funkcjach gospodarczych i magazynowych, w tym …sklep [czyli pomieszczenie sklepione], gdzie księgi grodzkie chowają…. Na piętrze znajdowały się wnętrza reprezentacyjne i mieszkalne, z których najbardziej okazałym była izba stołowa z malowanym stropem, ogrzewana piecem i kominkiem. Ponadto w sąsiedztwie bramy funkcjonował w tym czasie murowany budynek kuchenny, a przy południowej kurtynie pomocnicze gmachy wykonane z materiałów nietrwałych. Całość założenia obronno-rezydencjonalnego musiała wywierać na współczesnych duże wrażenie, skoro żyjący na przełomie XVI/XVII w. Jędrzej Święcicki zechciał w swej „Topografii” – najstarszym opisie Mazowsza zauważyć, iż Wyszogród jest …słynny z wspaniałego zamku. Wzgórze leżące pod miastem [czyli Górę Zamkową] częściowo wypełniają uprawne winnice, częścią zaś przemiłe ogrody… Nie dość stabilne osadzenie murów zamkowych w starych nasypach wałowych i wynikające z tego nierównomierne ich osiadanie przyczyniło się niestety do postępującej już w 1 połowie XVII w. destrukcji, którą spotęgowały również skutki wojen i generalne niedoinwestowanie dóbr starościńskich w dobie głębokiego kryzysu, a wreszcie upadku państwa. Po 1798 roku zamek został rzetelnie rozebrany.